Haberciliğin Temel İlkeleri

Tarih : 11 Eki 2015, Pa 01:34

Çeşitli olay ve olguların haber haline getirilmesinde, bazı temel değerlerin yer alması gerekmektedir. Bunlara genelde haber değerleri adı verilmektedir. Haber değerlerinin tümünün birden veya kısmen haber yapılırken kullanımı ise, haberciliğin temel ilkelerine uyulup uyulmadığını göstermektedir. Özellikle, ileriki bahislerde değerlendirilecek olan 5N ve 1K Kuralı, haber değerleriyle, haberin oluşturulmasında ne gibi sorulara yanıt arandığını göstermek için geliştirilmiş bir kuraldır. Daha başka deyişle, haberciliğin temel ilkelerini oluşturan haber değerleri haber yapma yönünden hiçbir zaman vazgeçilmeyen temel etkenlerdir.

Zamanlılık:

Günümüzde, haber çok süratli olarak verilmekte, önemini çok çabuk yitirmektedir. Artık, eskiden olduğu gibi haberlerin ulaşması için aylar, hatta yıllar gerekmemektedir. Amerikalı yazar Curtis McDougal bu durumu şöyle değerlendirmektedir: “Son yarım yüzyıldır yazılı basında çalışanlar arasında yaygın klişe, dünkü gazeteden daha ölmüş bir şey yoktur şeklindedir.” Aslında, Mc Dougal’ın bu görüşüne, “bir saat önceki radyo bülteninden daha ölmüşü” eklemek belki daha anlamlı olacaktır. Gerçekten, zamanlılık ilkesi, haberin zamanlı olması değerini yansıtırken, daima “ne zaman ortaya çıktı?” sorusuna da yanıt vermektedir. Telefon, telgraf, telsiz, teleks, haberleşme uyduları dünyayı küçülmüşlerdir. Bu tür araçlarla, haberler çok kısa süre içinde iletilebilmektedir. Bu yönden haber çok çabuk değer yitirmektedir demek yanlış olmamaktadır. Zamanlılık, haber kavramının içinde yer almakla beraber, haberin diğer tür enformasyondan ayırt edilebilmesi için, öğrenildiği anda gösterilmesi, belirtilmesi ana koşuldur. Her haber için, zaman etkeni bu yönden, haberin yayımlanması ve yayımlanmasının belirlenmesi bakımından ana etken olmaktadır. Bu nedenle, haberlerde yer alan, “dün, bugün, sabahleyin, bir saat önce, geceleyin v.s. gibi zarfların kullanımı, haberi oluşturan olayın ne kadar zaman önce oluştuğuna parmak basmaktadır. Haberde zaman öğesini belirleyen veya gösteren üç ana bileşke bulunmaktadır. Bu bileşkelerin tümü ise, habere zamanlılık değerini kazandırmaktadır. Bu üç bileşke şunlardır:

1. yenilik (recency)

2. anilik (immediacy)

3. geçerlilik (currency)

Böylelikle, haberden zamanlı bir enformasyon olarak söz edebilmek için, haber kaynağı, haberleşme aracı ve haberi izleyenlerin var olması ve karşılıklı etkileşimi de gereklidir. Yenilik veya en son olarak olayın oluşması, haberi oluşturan olayın yeni olarak oluşmasını değil, yeni olarak bildirilmesine işaret eder. Örneğin: Yeni olarak öğrenildiği gibi. Daha başka deyişle, unutulmuş, ihmal görmüş enformasyonu gün ışığına çıkarmak, ona yenilik kazandırmaktır. Geçerlilik ise, anilik ile bağıntılıdır. Eski zamanlarda, tek bir haberci bütün ulusu etkileyecek ölçüde olan bir haber aracısıyken, anilik öğesi, habercinin mesajını ulaştırması yönünden gerekli olan zamanı gösterirdi. Ama günümüzdeki gibi çok sayıda kitle haberleşme aracının egemen olduğu haberleşme akımında, anilik toplumda kullanılan haberleşme teknolojisi ile kitle haberleşme araçlarının kurumsal yayın politikaları arasındaki etkileşimle değerlendirilmek durumundadır. Bu bakımdan, gerek geçerlilik gerekse anilik karşılaştırılma yoluyla ölçülebilirler. Amerikalı yazar Bernard Roshcho’nun ifadesiyle, “anilik en son olan olaylarla, bunları haber yapan kitle haberleşme araçlarını birbirine bağlar, halbuki geçerlilik olayları toplumun çeşitli kesimleriyle bağlantılı tutar. Yenilik ise, bir enformasyon parçasmı haber şekline dönüştürürken, insanın ilgisine dayanan geçerlilik, habere haber değerini verir.“8 Daha doğru bir deyişle, haber mutlaktır, geçerliliği ise zamanlılığının diğer yönleri gibi görelidir. Günümüzün çok araçlı gazeteciliğinde, zamanlılık değerini veren, yenilik, anilik ve geçerlilik öğeleri, gazetecilik yapan kitle haberleşme araçları yönünden farklılık göstermektedir. Haberin zamanlılığı yönünden, yenilik ve anilik öğeleri radyo için ön plânda yer alırken, gazeteler bakımından geçerlilik ön plâna çıkmaktadır.